Στη Νότια Αφρική με εφαλτήριο τον Στρίντμπεργκ Συνέντευξη της Γιαέλ Φάρμπερ στη Βένα Γεωργακοπούλου ("Εφημερίδα των Συντακτών", 12.06.2015)

.........................................................

Στη Νότια Αφρική με εφαλτήριο τον Στρίντμπεργκ

 

 Η σκηνοθέτρια και θεατρική συγγραφέας Γιαέλ 

Φάρμπερ 

 

("Εφημερίδα των Συντακτών", 12.06.2015)  

Συνέντευξη στη  Βένα Γεωργακοπούλου

 

Η Νοτιοαφρικανή σκηνοθέτρια και θεατρική συγγραφέας Γιαέλ Φάρμπερ είναι εδώ και λίγα χρόνια από τα πιο hot ονόματα στο παγκόσμιο θέατρο. Και μόνο η παράσταση «Mies Julie» με το νοτιοαφρικανικό Baxter Theatre Centre, που βασίζεται στη «Δεσποινίδα Τζούλια» του Στρίντμπεργκ, έχει φορτωθεί άπειρα βραβεία, ξεκινώντας την πορεία της από το Φεστιβάλ του Εδιμβούργου. Και οι «New York Times» την ενέταξαν στα δέκα καλύτερα θεάματα του 2012.

Από τότε μπήκε στα μεγαλύτερα θεατρικά σαλόνια, σκηνοθετώντας, για παράδειγμα, με μεγάλη επιτυχία στο λονδρέζικο «Old Vic» τη «Δοκιμασία» («Μάγισσες του Σάλεμ») του Αρθουρ Μίλερ. Εφτασε μέχρι την Ινδία για να ανεβάσει με Ινδές ηθοποιούς το «Nirbhaya» πάνω στην ιστορία του βιασμού και της δολοφονίας της φοιτήτριας στο λεωφορείο.

 

Mπονγκίλε Μαντσάι και Χίλντα Κρόνιε |

Σήμερα και αύριο μπορούμε να δούμε στην «Πειραιώς 260», στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, την πολυσυζητημένη «Mies Julie» της. Η Γιαέλ Φάρμπερ έχει κάνει μια τολμηρή αλλά και ερεθιστική διασκευή. Η Τζούλι είναι λευκή, κόρη γαιοκτήμονα και ο Ζαν, μαύρος εργάτης στην πατρική της φάρμα. Η σκηνοθέτρια έχει ακόμα αλλάξει τον ρόλο της Κριστίν, από μαγείρισσα-αρραβωνιαστικιά του Ζαν, κάνοντάς την μητέρα του, που έχει αναθρέψει κι αυτόν και την κυρά της, την Τζούλι. Και, κυρίως, έχει μεταφέρει το δράμα του Στρίντμπεργκ στην μετά απαρτχάιντ Νότια Αφρική, που τα πράγματα θεωρητικά έχουν αλλάξει αλλά ουσιαστικά παραμένουν τα ίδια. Που οι πληγές είναι ανοιχτές, οι συγκρούσεις έντονες και τα διλήμματα πολλά. Αλλά που μπορεί ένας μαύρος Ζαν και μια λευκή Τζούλι να προσπαθήσουν να αγαπηθούν πέρα από την προϊστορία τους, όπως μας λέει η Γιαέλ Φάρμπερ.

• Μια λευκή, πλούσια γυναίκα και ο μαύρος εργάτης στο οικογενειακό κτήμα της είναι μια σχετικά εύκολη και απλή μεταφορά του διάσημου ερωτικού ζεύγους του Στρίντμπεργκ. Αλλά εσείς κάνετε τα πράγματα πιο πολύπλοκα, τοποθετώντας τη «Mies Julie» μετά το τέλος του απαρτχάιντ. Γιατί θελήσατε να μιλήσετε για το σήμερα της χώρας σας μέσα από το έργο του Στρίντμπεργκ;

Η αφηγηματική τακτική του Στρίντμπεργκ χρησιμοποιεί τη σεξουαλικότητα για να ανοίξει όλα τα ενδεχόμενα, από την τρυφερότητα μέχρι τη βία, στη σχέση δύο ανθρώπων, για να βγάλει όλες τις αλήθειες που κρύβονται. Σκέφτηκα, λοιπόν, ότι το σεξ μπορεί να γίνει ο καταλύτης για να πουν και δυο Νοτιοαφρικανοί ό,τι παλιά δεν μπορούσε να ειπωθεί. Στο έργο του Στρίντμπεργκ, βέβαια, το κέντρο της σύγκρουσης της Τζούλι και του Ζαν είναι η διαφορά των τάξεων. Στη Νότια Αφρική, πάλι, το κεντρικό πρόβλημα είναι το φυλετικό, αλλά κι αυτό είναι αναπόσπαστα δεμένο με την ταξική οργάνωση της κοινωνίας. Γιατί, στην ουσία του ο φυλετικός διαχωρισμός καταλήγει σε μια οικονομική διάκριση. Από τη μια είναι αυτοί που έχουν δύναμη και ιδιοκτησία, από την άλλη αυτοί που δεν κατέχουν απολύτως τίποτα. To σκληρό νόμισμα της εξουσίας είναι πάντα τα υλικά αγαθά, η εκπαίδευση και οι δεξιότητες. Από εδώ ξεκίνησε η σημερινή οικονομική ανισότητα στη Νότια Αφρική.

• Υπήρχαν κάποια ειδικά προβλήματα της Νότιας Αφρικής που θελήσατε να τονίσετε;

Πάνω από όλα με ενδιέφερε να μιλήσω για την αναδιανομή της γης και για το πώς είναι δυνατόν να γίνει λογιστικός έλεγχος σε όλα αυτά που κλάπηκαν από τους μαύρους στη διάρκεια του απαρτχάιντ. Για παράδειγμα, το αγρόκτημα της οικογένειας της Τζούλι είναι χτισμένο πάνω σε ένα αρχαίο, προγονικό νεκροταφείο και ένα δέντρο, που αρνείται να πεθάνει και επιμένει και ξεφυτρώνει μέσα από το πάτωμα διεκδικώντας χώρο. Ηθελα ακόμα να μιλήσω για τον πόλεμο μεταξύ της παλιάς και της νέας γενιάς. Ενιωθα, δηλαδή, ότι με πίεζαν πολλά θέματα που κρατάνε τη χώρα μου σε οπισθοδρόμηση γιατί είναι θαμμένα επί καιρό. Και, ξέρετε, δεν είναι απλά πράγματα, είναι θρεμμένα με αίμα. Η λευκή Τζούλι, για παράδειγμα, είναι εξίσου δεμένη με τη γη της όσο και ο Ζαν -και εκεί βρίσκεται το δίλημμα.

• Υπάρχει κι ένα θέμα διαταξικό και αιώνιο, της γυναικείας σεξουαλικότητας και της εκμετάλλευσης των γυναικών. Αυτό σας ενδιέφερε;

Φυσικά. Ηθελα να μιλήσω για τα σώματα των γυναικών σαν πεδία μάχης, όπου οι άνδρες ξεδιπλώνουν τους πολέμους τους. Και ήθελα να το κάνω αυτό μέσα από το τρυφερό, βάρβαρο, τρομακτικό, αλλά και συγκινητικό πρίσμα ενός άνδρα και μιας γυναίκας, που προσπαθούν να αγαπηθούν παρ’ όλη την προϊστορία τους και την ιεραρχία. Και για όλα αυτά το κείμενο του Στρίντμπεργκ μού πρόσφερε το τέλειο εφαλτήριο.

• Ξέρουμε ότι η «Mies Julie» έκανε και κάνει μια θριαμβευτική παγκόσμια πορεία. Πώς έγινε όμως δεκτή στη Νότια Αφρική;

Ο τρόπος με τον οποίο υποδέχτηκε την παράσταση η Νότια Αφρική ήταν το ίδιο πολύπλοκος με την ίδια. Κατ’ αρχάς υπήρξε μια γνήσια και ειλικρινής αναγνώριση της καλλιτεχνικής της αξίας. Υστερα, όμως, από κάποιες παραστάσεις επικρατούσε μια αποσβολωμένη σιωπή. Είναι φυσικό, για πολλούς Νοτιοαφρικανούς η παρακολούθησή της άνοιγε μεγάλες πληγές. Αλλά, πάνω απ’ όλα, εισέπραξα από το κοινό μια βαθιά ευγνωμοσύνη γιατί δεν φοβηθήκαμε να πούμε δύσκολα πράγματα. Κι αυτός είναι πιστεύω ο ρόλος του θεάτρου.

• Γιατί αλλάξατε τον ρόλο της υπηρέτριας Κριστίν και από αρραβωνιαστικιά του Ζαν την κάνατε μητέρα του;

Ο Ζαν θα ήταν περισσότερο υπόλογος απέναντι στη μητέρα του παρά σε οποιαδήποτε αρραβωνιαστικιά ή φιλενάδα. Ιδιαίτερα στις αγροτικές περιοχές οι εντάσεις ανάμεσα στην παλιά και τη νέα γενιά βιώνονται με τραγικό τρόπο. Η νέα γενιά έχει κουραστεί πια να περιμένει. Αλλά η παλιά γενιά, που επέζησε του απαρτχάιντ, έχει μάθει στη στωικότητα. Αυτό ισχύει σε γενικές γραμμές, γιατί την ίδια στιγμή η προηγούμενη γενιά είναι αυτή που ξεκίνησε και ηγήθηκε στον αγώνα για την απελευθέρωση της Νότιας Αφρικής. Στο πρόσωπο του Ζαν, που νιώθει υπόλογος στη μητέρα και τους προγόνους του, αλλά θέλει και απελπισμένα να προχωρήσει μπροστά, σε ένα νέο μέλλον, εκπροσωπούνται όλες οι αγωνίες και ματαιώσεις της χώρας. Το ίδιο ισχύει και για την Τζούλι. Κι αυτή νιώθει υπόλογη απέναντι στον πατέρα της και όλα αυτά για τα οποία αγωνίστηκε. Ετσι, η αντιπαράθεση του πατέρα της Τζούλι (που είναι παρών στη σκηνή μέσα από ένα ισχυρό σύμβολο, τις μπότες του, που καθαρίζει ο Ζαν) και της Κριστίν-μητέρας του Ζαν, που καθαρίζει το πάτωμα, γίνεται πολύ πιο ισχυρό πεδίο για να αναπτυχθεί η ιστορία από το να είναι η Κριστίν απλώς φιλενάδα του Ζαν και να την απατά. H προδοσία του λαού σου και της ιστορίας σου έχει πολύ μεγαλύτερο διακύβευμα από μια απιστία. Ετσι είναι η Νότια Αφρική, μια χώρα υψηλού ρίσκου.

• Πώς είναι σήμερα τα πράγματα στη χώρα σας; Ζείτε εδώ και καιρό στο εξωτερικό.

Ενας έρωτας με έκανε να αφήσω τη χώρα μου για τον Καναδά. Δεν είμαι πια μαζί με αυτό το πρόσωπο, αλλά εξακολουθώ να μένω στο Μόντρεαλ γιατί έχουμε μια όμορφη κόρη και θέλω να βλέπει εύκολα και τους δυο γονείς της. Μόνο από έρωτα θα εγκατέλειπα τη χώρα μου. Είμαι βαθιά δεμένη μαζί της. Εξακολουθεί να αντιμετωπίζει πολλές προκλήσεις, είναι ένα μέρος στο οποίο μπορείς να δεις τα καλύτερα, αλλά και τα χειρότερα που οι άνθρωποι είναι ικανοί να κάνουν. Κι αυτό ισχύει για κάθε κοινωνία που έζησε τόσο καιρό μέσα στην αδικία. Ελπίζω ότι μια μέρα θα μπορέσει να δημιουργήσει την ταυτότητά της, αφήνοντας πίσω τις συμφορές της.

• Πριν από λίγα χρόνια είχατε φέρει στην Αθήνα μια «Ορέστεια» με εντελώς νοτιοαφρικανικό χρώμα.

Ακριβώς, η «Molora», έτσι την έλεγα, ήταν τοποθετημένη στη διάρκεια των ακροάσεων στην Επιτροπή Αλήθειας και Συμφιλίωσης , όπου η Κλυταιμνήστρα και η Ηλέκτρα αντιμετωπίζουν η μία την άλλη για να συμφιλιωθούν με το παρελθόν τους. Χρησιμοποίησα τους κύκλους της βίας, που με τόση δύναμη αρθρώνονται στην «Ορέστεια», για να δείξω πώς αυτός ο κύκλος κάποια στιγμή έσπασε στη Νότια Αφρική. Ο Χορός μου αποτελούνταν από μια ομάδα ντόπιων γυναικών Xhosa (Κόζα), από αγροτική περιοχή. Οι φωνές τους και η παρουσία τους εξέπεμπαν τέτοια δύναμη, που ήταν για μένα ό,τι κοντινότερο μπορούσα να φανταστώ στο μέγεθος της αρχαίας συνθήκης του Χορού, που ελάχιστα καταλαβαίνουμε πια στους σύγχρονούς μας καιρούς.

info:

Σήμερα και αύριο, Χώρος Η Πειραιώς 260, 9 μ.μ. Εισιτήρια: 25, 20, φοιτ. 15, άνεργοι-ΑμεΑ 5 ευρώ.

Αύγουστος Στρίντμπεργκ (1849 - 1912) Από την "Δεσποινίδα Τζούλια" (ο κλασικός μονόλογος, βίντεο από σύγχρονη κινηματογραφική εκδοχή)

..........................................................

 Αύγουστος Στρίντμπεργκ 

(1849 - 1912)

"Οι ψυχές μου (ήρωες) είναι συμπυκνώσεις  παρελθόντων και παρόντων πολιτισμικών φάσεων, αποσπάσματα βιβλίων και εφημερίδων, μέλη ανθρώπων, κομμάτια από γιορτινά ρούχα που κουρελιάστηκαν, ακριβώς όπως η ψυχή είναι ένα κομμάτι φτιαγμένο από μπαλώματα"*

"Η απέχθειά μου για το άλλο φύλο είναι η άλλη όψη της έντρομης έλξης μου για αυτό"*

Από την "Δεσποινίδα Τζούλια"**

...Δις ΤΖΟΥΛΙΑ:... Έλα μαζί μου. Δεν μπορώ να ταξιδέψω τέτοια μέρα μόνη μου. Για σκέψου μόνο - την ημέρα του Αη - Γιαννιού, σ' ένα πνιγηρό τραίνο, να στριμώχνεσαι μ' ένα σωρό κόσμο που σε τρώει με τα μάτια του και να περιμένεις ώρες ολόκληρες σε σταθμούς ενώ θέλεις να φύγεις, να φύγεις... Οχι δεν μπορώ! δεν μπορώ... Κι ύστερα - οι αναμνήσεις - οι αναμνήσεις τ' Αη Γιαννιού στα παιδικά μου χρόνια με την εκκλησία στολισμένη με κλαριά σημύδας και κουφοξυλιάς, το μεσημεριανό τραπέζι στρωμένο για φίλους και συγγενείς και το απόγεμα στο πάρκο, μουσική, χορός, παιχνίδια, Ω... όσο μακρυά κι αν φεύγεις, σ' ακολουθ΄νε οι αναμνήσεις, τρυπώνουν από παντού και μαζί η θλίψη, η μεταμέλεια!

ΓΙΑΝΝΗΣ: Θα 'ρθω μαζί σας - αλλά τώρα, στη στιγμή, πριν είναι πολύ αργά. Εμπρός πάμε.

Δις ΤΖΟΥΛΙΑ: Ετοιμάσου λοιπόν. (παίρνει το κλουβί).

ΓΙΑΝΝΗΣ: Κι όχι αποσκευές για να μην προδοθούμε.

Δις ΤΖΟΥΛΙΑ: Ναι, σωστά. Μόνον όσες μπορούμε να πάρουμε μαζί μας στο βαγόνι.

ΓΙΑΝΝΗΣ: (παίρνοντας το καπέλο του) Τι είναι αυτό; Τι διάβολο έχει εκεί μέσα;

Δις ΤΖΟΥΛΙΑ: Ο σπίνος μου είναι. Δεν θα 'θελα να τον αφήσω.

ΓΙΑΝΝΗΣ: Ω, για τ' όνομα του Θεού! Θα κουβαλάμε κι ένα κλουβί μαζί μας. Παράτα το.

Δις Τζούλια: Είναι το μόνο πράγμα που θέλω να πάρω μαζί μου. Είναι το μόνο ζωντανό πλάσμα που μ' αγαπά αφότου η Λιάνα με πρόδωσε. Γιάννη, μην είσαι τόσο σκληρός - άσε με να το πάρω μαζί μου.

Δις Τζούλια: Αφήστε το εδώ σας λέω και μη φωνάζετε τόσο θα σας ακούσει η Χριστίνα.

Δις ΤΖΟΥΛΙΑ: Όχι, δεν τ' αφήνω σε ξένα χέρια. Θα προτιμούσα να το σκοτώσω.

ΓΙΑΝΝΗΣ: Εντάξει. Δώστε το σε μένα να του στρίψω το λαιμό.

Δις ΤΖΟΥΛΙΑ: Να μην πονέσει μόνο. Σας παρακαλώ να μην το πονέσετε. Δεν θα το αντέξω.

ΓΙΑΝΝΗΣ: Εγώ το αντέχω. Δώστε το σε μένα.

Δις ΤΖΟΥΛΙΑ: (παίρνοντας το πουλί απ' το κλουβί, το φιλάει). Ω, μικρή, φτωχή ψυχούλα! Θα μου πεθάνεις τώρα για χάρη της κυράς σου;

ΓΙΑΝΝΗΣ: Να χαρείτε αφήστε τώρα τις σκηνές. Εδώ πρόκειται για το μέλλον σας, για τη ζωή σας. Ας βιαστούμε! (αρπάζει το πουλί απ' τα χέρια της, παίρνει το μαχαίρι του κρέατος, προχωρεί προς το ξύλο, που λιανίζουν τα κρέατα. Η Δις Τζούλια γυρίζει τις πλάτες). Θα 'πρεπε να είχατε μάθει να σφάζετε κοτόπουλα παρά να μου πυροβολείτε  στο βρόντο με το πιστόλι... (δίνει μία με το μαχαίρι) και τότε δε θα λιποθυμούσατε με μια σταγόνα αίμα. 

Δις ΤΖΟΥΛΙΑ: (κραυγάζοντας).    Σκότωσέ με! Σκότωσε και μένα! Εσύ που σφάζεις ένα αθώο πλασματάκι χωρίς να σε νοιάζει διόλου. Ω, σε μισώ, σε σιχαίνομαι. Αίμα μπήκε τώρα ανάμεσά μας. Κατάρα στην ώρα που σήκωσα τα μάτια μου απάνω σου! Κατάρα στην ώρα που μ' έπιασε στη μήτρα της η μάνα μου.

ΓΙΑΝΝΗΣ: Τι βγαίνει με τις κατάρες; Έλα πάμε!

Δις ΤΖΟΥΛΙΑ: (Σα να τραβιέται από το αίμα και προχωρεί προς το ξύλο όπου σφάχτηκε ο σπίνος της). Όχι δε φεύγω τώρα. Δε μπορώ! Πρέπει να ιδώ - Σσσ! Ένα αμάξι είναι έξω! (ακροάζεται ενώ τα μάτια της είναι στυλωμένα αδιάκοπα στο ξύλο και στο μαχαίρι το ματωμένο).  Νόμισες πως δεν μπορώ να δω αίμα; Νόμισες πως είμαι έτσι αδύναμη; Ω πώς θα το 'θελα να ιδώ το αίμα σου, τα μυαλά σου χυμένα πάνω σ' αυτό το ξύλο. Όλα τα ανδρικά σου μέλη να κολυμπα΄νε μέσα στο αίμα. Ω, θα μπορούσα να έπινα μέσα από το καύκαλό σου, πόσο θα χαιρόμουνα να τσαλαβουτήσω τα πόδια μου μέσα στα σπλάχνα σου και να φάω την καρδιά σου έτσι καθώς θα την ξεροτηγάνιζα. Θάρρεψες πως σ' αγαπώ γιατί η μήτρα μου τρελάθηκε και θέλησε το σπόρο σου. Και νομίζεις πως θα κρατήσω το έμβρυό σου μέσα στα σπλάχνα μου και θα το θρέψω με το αίμα μου - να το γεννήσω και  να πάρω τ' όνομά σου! Και ποιο είναι τ' όνομά σου; Σίγουρα δε θά 'χεις όνομα! Και να γίνω εγώ η Κυρία του Πορτιέρη ή η Κυρία του Σκουπιδιάρη! Σκύλε εσύ, με το λουρί μου γύρω στο λαιμό σου, εσύ λακέ, που έχεις τα οικόσημά μου στα μανικέτια σου. Εγώ να σε μοιραστώ με τη μαγείρισά μου, να γίνω αντίζηλος της δούλας μου! Ωχ! Νόμισες πως είμαι μια δειλή και θα 'θελα να το σκάσω μαζί σου. Όχι, τώρα θα σταθώ εδώ κι ας χαλάσει όλος ο κόσμος!... Θα γυρίσει ο πατέρας μου - θα βρει το συρτάρι του σπασμένο - και τα λεφτά του παρμένα! Θα χτυπήσει το κουδούνι - αυτό εκεί πάνω - δυο φορές για το λακέ του - ύστερα θα ειδοποιήσει την αστυνομία και γω θα του τα πω όλα. Όλα! Ω, να τέλειωναν έτσι όλα αυτά! Αν μπορούν ποτέ να τελειώσουν! Ναι, θα του 'ρθει αποπληξία και θα πεθάνει. Έτσι θα τέλειωναν όλα και θα 'ρχότανε η γαλήνη, η γαλήνη - η αιώνια ανάπαυση! Και τα οικόσημα θα σπάσουν πάνω στο φέρετρο οι τίτλοι θα εξαλειφθούν και ο γόνος του δούλου θα ριχτεί μέσα σ' ένα ορφανοτροφείο για να δρέψει τις δάφνες του νεροχύτη και να τελειώσει στη φυλακή!

ΓΙΑΝΝΗΣ: Έτσι μπράβο, Δεσποινίς Τζούλια! Να, που μιλά τώρα το βασιλικό σου αίμα! Έτσι χώσε ξανά το μυλωνά μέσα  στους σάκκους του!...  

*: από το βιβλίο "Ο Στρίντμπεργκ και η σύγχρονη δραματουργία" (Συμπόσιο στους Δελφούς 1988, εκδόσεις Βιβλιοπωλείου της Εστίας)

** : στην κλασική μετάφραση του Πέλου Κατσέλη ("Δωδώνη", 1977)  

 

.......................................................

..........................................................

Αύγουστος Στρίντμπεργκ (1849 - 1912) Από το Ονειρόδραμα (Γ'.)

............................................................

Αύγουστος Στρίντμπεργκ (1849 - 1912)

 

Από το Ονειρόδραμα (Γ'.)*

ΕΙΚΟΝΑ ΟΓΔΟΗ

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Ο μικρός κοιμάται;

ΑΓΝΗ: Ναι, επιτέλους κοιμήθηκε.

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ(γλυκά): Τα κλάματά του διώχνουν την πελατεία.

ΑΓΝΗ (ευγενικά): Τι μπορούμε να κάνουμε;

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Τίποτα.

ΑΓΝΗ: Αν παίρναμε ένα μεγαλύτερο διαμέρισμα;

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Δεν έχουμε χρήματα.

ΑΓΝΗ: Μπορώ ν' ανοίξω το παράθυρο; Σκάω μέσα σ' αυτόν τον μολυσμένο αέρα.

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Αν ανοίξεις θα παγώσουμε!

ΑΓΝΗ: Είναι φρίκη!... Ίσως να καθάριζα το πάτωμα στο γραφείο σου;

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Δεν είσαι αρκετά γερή για τέτοιες δουλειές. Ούτε κι εγώ άλλωστε. Κι η Χριστίνα είναι απασχολημένη. Πρέπει να κολλάει - πρέπει να βουλώσει και την παραμικρή χαραμάδα. Σ' ολόκληρο το σπίτι, στο ταβάνι, στους τοίχους, στα πατώματα...

ΑΓΝΗ: Ήμουνα διατεθειμένη να αντιμετωπίσω τη φτώχεια, μα όχι και τη βρώμα!

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Η φτώχεια έχει πάντα μια δόση βρώμας.

ΑΓΝΗ: Είναι χειρότερα απ' ό,τι είχα φανταστεί!

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Όχι, δεν είναι χειρότερα. Μπορούμε ακόμα να φάμε.

ΑΓΝΗ: Να φάμε τι;

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Τα λάχανα είναι φτηνά. Είναι όμορφα και θρεφτικά.

ΑΓΝΗ: Είναι όμορφα για κείνους που τους αρέσουν. Εγώ τα σιχαίνομαι.

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Γιατί δε μου το 'πες ποτέ;

ΑΓΝΗ: Γιατί σ' αγαπούσα... Κι ήθελα να θυσιάσω τα γούστα μου για χάρη σου. 

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Πρέπει λοιπόν κι εγώ ναθυσιάσω την αγάπη που έχω για τα λάχανα... Οι θυσίες μας πρέπει να 'ναι αμοιβαίες.

ΑΓΝΗ: Και τι θα φάμε λοιπόν; Ψάρια; Εσύ δεν μπορούσες να τα βάλεις στο στόμα σου.

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Κι είναι κι ακριβά!

ΑΓΝΗ: Όλα είναι πιο δύσκολα απ' ό,τι νόμιζα.

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Το βλέπεις;... Και το παιδί, που θα 'πρεπε να μας φέρνει κοντά, σαν μια ευλογία - μας οδηγεί στο χαμό.

ΑΓΝΗ: Αγάπη μου! Πεθαίνω μέσα σ' αυτό τον μουχλιασμενο αέρα, μέσα σ' αυτό το δωμάτιο που βλέπει σε μια σκοτεινή αυλή, μ' αυτά τα κλάματα του μωρού κι αυτές τις ατέλειωτα άγρυπνες νύχτες, και μ' όλους αυτούς εκεί έξω, που μουγκρίζουν, που τσακώνονται και που κατηγορούν ο ένας τον άλλον!... Θα πεθάνω εδώ μέσα!

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Κακόμοιρο λουλούδι, δίχως αέρα και φως!

ΑΓΝΗ: Και λες πως άλλοι είναι χειρότερα από μας;

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Φυσικά. Εγώ είμαι ένας άνθρωπος που τον ζηλεύει όλη η γειτονιά!

ΑΓΝΗ: Και λες πως άλλοι είναι χειρότερα από μας;

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Φυσικά. Εγώ είμαι ένας άνθρωπος που τον ζηλεύει όλη η γειτονιά! 

ΑΓΝΗ: Όλα θα 'ταν κάπως υποφερτά, αν μπορούσα να φέρω λίγη ομορφιά μέσα στο σπίτι.

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Ξέρω τι εννοείς: ένα λουλούδι!... Θα 'θελες ένα λιοτρόπι, δεν είν' έτσι; Μα το λιοτρόπι κοστίζει λεφτά - όσο έξι λιτρες γάλα ή τέσσερα κιλά πατάτες.

ΑΓΝΗ: Θα μπορούσα και να μην τρώω καθόλου, φτάνει να 'χα ένα λουλούδι.

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Υπάρχει μια ομορφιά που δεν κοστίζει τίποτα, και που είναι τρομερό να τη στερείται ένας άνθρωπος που έχει αισθηση της πραγματικής ομορφιάς.

ΑΓΝΗ: Και ποια ομορφιά είναι αυτή;

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: ΑΝ στη πω, θα θυμώσεις.

ΑΓΝΗ: Έχουμε συμφωνήσει να μη θυμώνουμε ποτέ.

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Έχουμε συμφωνήσει... Ναι! Όλα θα πάν καλά, αν δε φτάσουμε στις μικρές... τις κοφτερές εκείνες λέξεις που ματώνουν... Μας ξέφυγε ποτέ καμιά;

ΑΓΝΗ: Όχι - ούτε και θα συμβεί.

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Ποτέ - όσο θα εξαρτάται από μένα.

ΑΓΝΗ: Λέγε, λοιπόν!    

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Να!... Όταν γυρίζω σπίτι, το πρώτο πράγμα που κοιτάζω είναι οι κουρτίνες (Πηγαίνει στο παράθυρο και τις διορθώνει.) Πώς κρέμονται;... Αν είναι τσαλακωμένες, στραβές, δεμένες με κουρέλια - φεύγω. Ή ρίχνω μια ματιά στις καρέκλες. Αν είναι όλες ταχτικά βαλμένες στη σειρά - μένω. (Τοποθετεί μια καρέκλα κοντά στις άλλες του τοίχου.) Κατόπι παρατηρώ τα κεριά στα καντηλέρια. Αν είναι στραβά, θα πει πως κι όλο το σπίτι είναι στραβό. (Διορθώνει ένα κερί στο κομοδίνο.) Αυτή είναι η ομορφιά, αγαπητή μου, που δεν κοστίζει τίποτα.

ΑΓΝΗ, σκύβει το κεφάλι: Όχι λέξεις κοφτερές, Άξελ - σε παρακαλώ!

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Μα δεν ήταν...

ΑΓΝΗ: Ήταν!

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Όχι που να πάρει ο διάολος!...

ΑΓΝΗ: Τι τρόπος!

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Με συγχωρείς, Αγνή. Μα έχω τόσο υποφέρει κι εγώ από την ακαταστασία σου, όσο κι εσύ από τη βρώμα, που λες! Θα 'χα μάλιστα αναλάβει εγώ το νοικοκυριό, αν δεν φοβόμουνα μη σε θυμώσω. Θα το θεωρούσες προσβολή!  Ουφ!  Ας μη μιλήσουμε άλλο, συμφωνείς;

ΑΓΝΗ: Τι κουραστικό και τι δύσκολο που 'ναι να 'μαστε σύζυγοι!...Είναι το πιο δύσκολο πράγμα στον κόσμο! Θέλει ιδιοσυγκρασία αγγέλων. 

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Έτσι θαρρώ κι εγώ...

 *: η μετάφραση του "Ονειροδράματος" είναι του Αλέξη Σολομού και είναι από την έκδοση της "Δωδώνης" - Μικρή Θεατρική Βιβλιοθήκη, 1986

 

Aύγουστος Στρίντμπεργκ (1849-1912) Από το "Ονειρόδραμα" - Β'

...........................................................

Aύγουστος Στρίντμπεργκ (1849-1912)

Από το "Ονειρόδραμα" - Β'





 





ΕΙΚΟΝΑ ΕΚΤΗ

... ΑΓΝΗ: Ξέρεις τι βλέπω σ' αυτόν τον καθρέφτη; Τον κόσμο ανάποδα... Φυσικά! Αφού είναι κι ο ίδιος φτιαγμένος ανάποδα.

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Πώς είναι φτιαγμένος ανάποδα;

ΑΓΝΗ: 'Οταν έγινε το αντίγραφό του...

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Το αντίγραφο!... Καλά λες! Το αντίγραφο! Σκέφτηκα συχνά πως ο κόσμος αυτός δε θα 'ναι παρά μια απομίμηση ενός άλλου! Κι από τότε που μου ήρθε η ανάμνηση της αρχικής εικόνας, της αληθινής, όλα εδώ μου φάνηκαν φριχτά. Γι αυτό κι οι άνθρωποι με είπαν γκρινιάρη κι αιώνια απαισιόδοξο.

ΕΙΚΟΝΑ EBΔOMH

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Πού είμαστε αδελφή μου;

ΑΓΝΗ: Τι ακούς;

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Σταλαγματιές που πέφτουν...

ΑΓΝΗ: Είναι τα δάκρυα των ανθρώπων. Τι άλλο ακούς;

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Τον άνεμο που αναστενάζει και βογκάει...

ΑΓΝΗ: Είναι τα βογκητά των θνητών, που φτάνουν ως εδώ, μα δεν πάνε πιο μακριά. Γιατί αυτά τα αιώνια βογκητά; Η ζωή δεν έχει καμιά χαρά;
ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Πώς! Έχει! Είναι η πιο γλυκιά και συνάμα η πιο πικρή χαρά: Ο έρωτας. Μια γυναίκα κι ένα σπίτι. Δεν υπάρχει τίποτα ανώτερο, μα και τίποτα χαμηλότερο!
ΑΓΝΗ: Θα μπορούσα να το γνωρίσω κι εγώ;
ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Μαζί μ' εμένα;
ΑΓΝΗ: Μαζί μ' εσένα. Εσύ ξέρεις πού βρίσκονται οι κακοτοπιές. Μπορούμε να τις αποφύγουμε.
ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Είμαι φτωχός.
ΑΓΝΗ: Τι σημασία έχει αυτό, αφού αγαπιόμαστε! Κι η ομορφιά στη ζωή δεν κοστίζει τίποτα.
ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Μπορεί τα γούστα μας να μη συμφωνούν.
ΑΓΝΗ: Θα τα ταιριάξουμε.
ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Κι αν βαρεθούμε ό ένας τον άλλον;...
ΑΓΝΗ: Τα παιδιά μας θα μας προσφέρουν μιαν απασχόλησ που πάντα θ' ανανεώνεται.
ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Και θα με θες εμένα - έτσι που 'μαι φτωχός, άσκημος, καταφρονεμένος, ξεγραμμένος απ' όλους;
ΑΓΝΗ: Ναι ! Ας ενώσουμε τις τύχες μας!
ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ: Εστω! Ας γίνει!

Αύγουστος Στρίντμπεργκ (1849 - 1912) από το "Ονειρόδραμα" - Α'.

.............................................................

 Αύγουστος Στρίντμπεργκ (1849 - 1912) 

από το "Ονειρόδραμα" - Α'.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ:

...Φωνή: Τι βλέπεις κόρη μου;

Κόρη: Βλέπω πως όλα είν' όμορφα!... Λευκέςς κορφές και γαλανά νερά, πράσινα δάση και χρυσά χωράφια!...

Φωνή: Η Γης είν' όμορφη, όπως τα πάντα που έπλασε ο μεγάλος Βράχμα! Μα ήταν πιο όμορφη στο πρώτο των καιρών ξημέρωμα! Ύστερα κάτι έλαχε... σαν κάποιο παράστράτημα... ή κάποιο σάλεμα τροχιάς... Κάποια ανταρσία ή έγκλημα, που δεν μπορούσανε να μείνουν ατιμώρητα!

...Κόρη: Φεύγω, Πατέρα! Μα έλα κι εσύ!...

Φωνή: Όχι, καλή μου! Κάτω εκεί δεν μπορώ ν' ανασάνω.

Κόρη: Το σύννεφο κυλά!... Βουλιάζω! Πέφτω! Πνίγομαι!... Δεν είν' αγέρας π' αναπνέω, μα υγρασία και καταχνιά! Βαραίνουν πάνω μου και με τραβούν όλο πιο χαμηλά!... Σίγουρα η Γη δεν είναι η πιο καλή από τις σφαίρες τ' Ουρανού!...

Φωνή: Δεν είναι η πιο καλή μα μήτε κι η χειρότερη. Τη λένε Σκόνη. Στροβιλίζεται κι αυτή όπως κι οι άλλε3ς σφαίρες. Συχνά ζαλίζει τους κατοίκους της, και τους κρατάει μετέωρους ανάμεσα στην Ανοησία και στην Τρέλα!... Κόρη μου, θάρρος!... Δεν ειν' για σένα παρά μια δοκιμασία!... Μα χρειάζεται θάρρος!...

Κόρη: Πέφτω, Πατέρα...

ΕΙΚΟΝΑ ΠΡΩΤΗ

...Αγνή: Αλήθεια! Δε μου λες, γιατί τα λουλούδια ψηλώνουν όταν ρίξει κανείς κοπριά;

Τζαμάς: Επειδή σιχαίνονται την κοπριά. Κι άλλο δεν συλλογιούνται παρά πώς να πάνε πιο μακριά απ' αυτήν, κατά τον ήλιο. Για ν' ανθίσουν κι ύστερα να μαραθούν.

ΕΙΚΟΝΑ ΔΕΥΤΕΡΗ

...Αγνή: Είναι πολύ δύσκολο να βγει κανείς από τον πύργο. Έχει ολόγυρά του εφτά χαντάκια. Μα θα τα καταφέρουμε, μη σε νοιάζει. Το θες με την ψυχή σου, ε;

Αξιωματικός: Να πω την αλήθεια... δεν ξέρω. Έτσι κι αλλιώς, θα υποφέρω. Κάθε καινούργια μας χαρά την πληρώνουμε με καημό δυο φορές πιο μεγάλο. Εδώ που ζω δεν είμαι ευτυχισμένος. Μ' αν χρειαστεί ν' αγοράσω τη λευτεριά μου, θα την πληρώσω τριπλά - με αντάλλαγμα τη λύπη. Αγνή, το ίδιο μου κάνει κι αν μείνω σε τούτη τη φυλακή - φτάνει να σε βλέπω.

Αγνή: Και τι βλέπεις σε μένα;

Αξιωματικός: Την ομορφιά, που είναι η αρμονία του σύμπαντος. Υπάρχουνε επάνω σου γραμμές που δεν τις βρίσκει κανείς παρά μονάχα στην τροχιά των αστεριών, στον ήχο μιας χορδήα που τρέμει, στο ρυθμικό κυμάτισμα του φωτός... Αγνή, είσαι ένα παιδί τ' ουρανού.

Αγνή: Κι εσύ είσαι παιδί τ' ουρανού.

Αξιωματικός: Αν είναι έτσι, γιατί τότε να φροντίζω τ' άλογα και τους σταύλους και να καθαρίζω την κοπριά;

Αγνή: Για να νιώσεις τον πόθο να φύγεις απ' αυτά.

Αξιωματικός: Τον πόθο τον έχω νιώσει... Μα για να φύγω αποδώ - είναι ολόκληρη ιστορία.

Αγνή: Είναι χρέος σου να γυρέψεις τη λευτεριά και το φως!

Αξιωματικός: Χρέος μου!... Μήπως η ζωή αναγνώρισε ποτέ το δικό της χρέος απέναντί μου;

Αγνή: Γιατί το λες αυτό; Θαρρείς πως σ' έχει αδικήσει η ζωή;

Αξιωματικός: Ναι ήταν άδικη... πολύ άδικη... 

ΕΙΚΟΝΑ ΤΡΙΤΗ

...Πατέρας: Λοιπόν, είναι σοβαρό; Σε νιώθω - θα συλλογιέσαι τα παιδιά μας.

Μητέρα: Αυτά ήταν όλη μου η ζωή... η χαρά μου κι η θλίψη μου...

Πατέρας: Χριστίνα, συγχώρεσέ με... Για όλα.

Μητέρα: Καλέ μου, τι έχω να σου συγχωρέσω; Εσύ να με συγχωρέσεις... Τυραννούσαμε ο ένας τον άλλον... Και για ποιο λόγο; Μήτε το ξέρουμε. Μα δεν μπορούσαμε να κάνουμε κι αλλιώς. Άσ' τα ας μη μιλάμε πια!... Να εδώ είναι τα καθαρά ασπρόρουχα των παιδιών. Ν' αλλάζουν δυο φορές τη βδομάδα, την Τετάρτη και την Κυριακή, κι η Λίνα να τους κάνει καλά το μπάνιο τους - ολόκληρο μπάνιο. Φεύγεις;

ΕΙΚΟΝΑ ΠΕΜΠΤΗ 

...Δικηγόρος: ... Μα το χειρότερο ξέρεις τι είναι; Να χωρίζω συζύγους. Είναι σαν να βγαίνει μια κραυγή απ' τα σπλάχνα της Γης και να φτάνει ίσαμε τον ουρανό. Μια κραυγή προδοσίας ενάντια στην πρωταρχική δύναμη, ενάντια στην πηγή του κάθε καλού, ενάτια στον έρωτα... Ε, λοιπόν καταλαβαίνεις,  κι όταν ακόμα έχουν γεμίσει μυριάδες χαρτιά μ' αμοιβαίες κατηγορίες, φτάνει να βρεθεί ένας καλός άνθρωπος που να πιάσει τον έναν απ' τους δυο αντιδίκους απ' τ' αυτί και να τους κάνει χαμογελώντας αυτή την απλή ερώτηση: Τι σου 'χει κάνει ο άντρας σου; Ή  η γυναίκα σου;... Και θα ιδείς πουν εκείνη ή εκείνος δε θα μπορέσουν ν' απαντήσουν τίποτα - κανενα σοβαρό επιχείρημα. Κάποια φορά, θαρρώ, η αιτία ήταν ένα λάχανο, μιαν άλλη φορά μια παρεξηγημένη κουβέντα. Και τις περισσότερες φορές, ένα μεγάλο τίποτα...

... Λες πως θα μπορούσε να με λογαριάσει κανένας για φίλο του, όταν είμαι εγώ που μαζεύω όλα τα καθυστερημένα χρέη της πόλης; Τι τυραννία να 'σαι άνθρωπος!...

 

Aπό το "ΠΑΣΧΑ" του Αυγούστου Στρίντμπεργκ (μτφ. Γιώργου Καραβασίλη, εκδ."Δωδώνη")

.............................................................

Aπό το "ΠΑΣΧΑ" 

του Αυγούστου Στρίντμπεργκ

Πράξη Πρώτη

...Ελις: Τίποτα δεν θα μας απομείνει.

Χριστίνα: Περίμενε.

Έλις: Δάκρυα ...δάκρυα.

Χριστίνα: Κουράγιο!...

...Έλις; Δεν είναι η κατάσταση όπως ήταν άλλοτε. Έχω την εντύπωση, πως σήμερα ο Θεός μ' εγκαταλείπει.

Χριστίνα: Μην υποφέρεις χωρίς να τ' αξίζεις. Είναι η χάρη του Θεού... Μην είσαι ανυπόμονος. Υπόφερε τη δοκιμασία, δεν είναι παρά μια δοκιμασία. Είμαι σίγουρη.

Ελις: Μπορεί για τον Βενιαμίν ένας χρόνος να έχει λιγότερες από 365 μέρες;

Χριστίνα: Ναι. Με μια λίγο καλύτερη διάθεση ο καιρός περνά πιο γρήγορα.
'Ελις (γελώντας): Φύσα την πληγή και δεν θα πονάς, λέμε στα παιδιά. Παρηγοριά να σου πετύχει...


Πράξη Τρίτη

Έλις: Αυτό είναι η μόνη αληθινή δυστυχία. Μ' αυτήν μπορούσα να υποφέρω ότιδήποτε άλλο απομένει να μας συμβεί. Μα τώρα έχασα και την τελευταία ελπίδα. Αγγίζω το χάος.
Κυρία Έιστ: Όταν αγγίζουν το χάος χτυπούν το πόδι τους κάτω και ξαναβγαίνουν στην επιφάνεια. Έχει τίποτα νέα η εφημερίδα;
Ελις: Δεν ξέρω. Την φοβάμαι σήμερα την εφημερίδα... 

August Strindberg ( 1849 - 1912) - Αποσπάσματα από τη "Σονάτα των Φαντασμάτων" (1907) - Β'.

...........................................................

August Strindberg ( 1849 - 1912)

Από τη "ΣΟΝΑΤΑ ΤΩΝ ΦΑΝΤΑΣΜΑΤΩΝ" - από το γ' μέρος (μτφ. Άσπα Τομπούλη)

Φοιτητής: ...Πές μου - γιατί οι γονείς σου κάθονται χωρίς να λένε λέξη εκεί μέσα;

Κόρη: Γιατί δεν έχουν να πουν τίποτα. Ο ένας δεν πιστεύει αυτά που λέει ο άλλος. Ο πατέρας είπε κάποτε: "Τι ωφελεί να μιλάμε αφού ο ένας δεν μπορεί να ξεγελάσει τον άλλον;"

Φοιτητής: Αυτό είναι τρομερό.

...Φοιτητής: Ξέρεις τι σκέφτομαι για σένα;

Κόρη: Μη μου πεις. Αν μου πεις θα πεθάνω.

Φοιτητής: Μα πρέπει. Αλλιώς θα πεθάνω εγώ.

Κόρη: Μόνο στο τρελοκομείο λένε οι άνθρωποι αυτά που σκέφτονται.

Φοιτητής:    Το ξέρω. Ο πατέρας μου πέθανε σε τρελοκομείο.

Κόρη:  Άρρωστος ήταν;

Φοιτητής:  Όχι δεν ήταν άρρωστος. Ήταν μόνο τρελός. Έκανε μία και μοναδική κρίση. Και θα σου πω γιατί την έκανε. Όπως όλοι μας, είχε και κείνος έναν κύκλο - γνωριμιών. Τους αποκαλούσε φίλους - λέξη εύχρηστη και πρακτική. Βέβαια ήταν σκέτοι απατεώνες - όπως οι περισσότεροι άνθρωποι. Αλλά είχε την ανάγκη να μιλάει σε κάποιον, δεν άντεχε τη μοναξιά. Κανένας δεν λέει τι γνώμη έχει για τον άλλο. Ούτε και ο πατέρας το έκανε. Ήξερε ότι ήταν υποκριτές και διπλοπρόσωποι. Αλλά ήταν σοφός άνθρωπος. Είχε αγωγή, φερόταν πάντα ευγενικά. Ώσπου ήρθε εκείνη η μέρα...

...Το νερό που μένει για πολύ καιρό σιωπηλό και στάσιμο σαπίζει. Το ίδιο συμβαίνει και σ' αυτό το σπίτι Κάτι έχει σαπίσει εδώ μέσα. Όταν σε είδα για πρώτη φορά να περνάς την πόρτα του σπιτιού σου νόμιζα ότι βρέθηκα στον Παράδεισο. Στεκόμουν εκεί, εκείνο το κυριακάτικο πρωινό και προσπαθούσα να διακρίνω κάτι μέσα στο σπίτι...

...Πού βρίσκεται η αγνότητα; Ή η ομορφιά; Μόνο στα λουλούδια και στα δέντρα... και στο μυαλό μου κάθε φορά που ντύνομαι με τα κυριακάτικά μου. Πού βρίσκεται η πίστη και η τιμή; Στα παραμύθια και στα παιδικά παιχνίδια. Πού μπορώ να βρω κάτι, το οτιδήποτε που θα εκπληρώσει την υπόσχεσή του; Μόνο στη φαντασία μου!...

...Έλα, προσπάθησε μια ακόμα φορά να βγάλεις φωτιά και πορφύρα από την ολόχρυση άρπα σου! Προσπάθησε, σε ικετεύω! Σε διατάζω - γονατιστός! Τότε θα προσπαθήσω μόνος μου. (ΠΑΙΡΝΕΙ ΤΗΝ ΑΡΠΑ-ΚΑΝΕΝΑΣ ΗΧΟΣ) Είναι μουγγή και παγωμένη. Γιατί τα ωραιότερα λουλούδια είναι τα πιο δηλητηριώδη; Είναι μια κατάρα που κρέμεται πάνω απ' όλη την πλάση, όλη τη ζωή. Γιατί αρνήθηκες να γίνεις γυναίκα μου; Γιατί τα κύτταρα της ζωής είναι ζωντανά δηλητήρια μέσα σου. Τώρα νιώθω τον βρυκόλακα στην κουζίνα να ρουφάει και το δικό μου αίμα - είναι ένας δαίμονας που ζει από το αίμα των παιδιών - πάντα στις κουζίνες σπαράζονται οι ψυχές των παιδιών - αν όχι στις κρεβατοκάμαρες. Υπάρχουν δηλητήρια που τυφλώνουν και δηλητήρια που ανοίγουν τα μάτια. Τέτοιο δηλητήριο τρέχει στις δικές μου φλέβες, αφού δεν μπορώ να δω την ομορφιά στην ασχήμια, ούτε να λέω το κακό καλό. - Δεν μπορώ! Ο Ιησούς κατέβηκε στην κόλαση, όταν περιπλανήθηκε σ' αυτό το φρενοκομείο, σ' αυτό το μπουρδέλο, σ' αυτό το νεκροτομείο που το ονομάζουμε "γη". Οι τρελοί τον σκότωσαν όταν προσπάθησε να τους απελευθερώσει και αντ' αυτού απελευθέρωσαν τον ληστή. Οι ληστές κερδίζουν πάντα τη συμπάθεια. Αλοίμονό μας, αλοίμονο! Ω Σωτήρα του κόσμου, σώσε μας! Πεθαίνουμε.